İnsanlık ,tarihinin belki de en hızlı dönüşüm dönemlerinden birini yaşıyor. Bilginin saniyeler içerisinde dünyanın bir ucundan diğer ucuna taşındığı, iletişim imkânlarının sınırları ortadan kaldırdığı, bireysel tercihlerin ve yaşam biçimlerinin giderek çeşitlendiği bir çağdayız. Buna rağmen modern insanın önünde cevaplanmayı bekleyen oldukça büyük bir soru duruyor: İmkânlarımız çoğalırken kendimizi neden giderek daha fazla çıkmazın içerisinde buluyoruz?
Bugün dünyanın öbür ucundaki bir insanın ne yediğini, nereye gittiğini, kiminle vakit geçirdiğini çok hızlı bir şekilde öğrenebiliyoruz. Fakat aynı evin içerisinde yaşayan insanların birbirlerinin ne hissettiğinden habersiz olduğu bir düzenin tam ortasındayız. Birbirimize ulaşmak hiç bu kadar kolay olmamıştı. Birbirimizi anlamak ise giderek daha fazla zorluk getiriyor. Belki de çağın en büyük ironisi burada saklı;Mesafeleri ortadan kaldırırken aramızdaki duygusal mesafeyi gittikçe büyütüyoruz.
Değişen yalnızca alışkanlıklarımız da değil üstelik.Değer yargılarımız, ilişkilerimiz, aile anlayışımız, özgürlük tanımımız ve kendimize biçtiğimiz roller de sürekli yeniden şekilleniyor. Dün tartışmaya dahi açılmayan meseleler bugün sıradanlaşabiliyor. Dün savunduğumuz düşünceler yarın demode ilan edilebiliyor. Her gün yeni bir kavramla tanışıyor, yeni bir yaşam biçimini tartışıyor, bazen de neyi savunduğumuzu bile bilmeden, tam olarak anlamadan tarafımızı belirleyiveriyoruz. Değişime yetişmeye çalışırken düşünmeye ayırdığımız zamanı da kaybediyoruz.
Zygmunt Bauman’ın akışkan modernite kavramı, bu değişken dünyayı anlamak için önemli bir anahtar oluyor. İlişkilerin, bağlılıkların ve kimliklerin giderek daha geçici hâle geldiği bir yaşamın içerisindeyiz. Bir ilişkiye başlamak kadar bitirmek, bir yere ait olmak kadar oradan vazgeçmek de kolaylaşmış görünüyor. Elbette insanın değişme ve kendi hayatını yeniden kurma hakkı var. Fakat her vazgeçişin özgürlük, her bağlılığın esaret olarak yorumlandığı bir yerde şu soruyu sormamız gerekmiyor mu? İnsan gerçekten özgürleşiyor mu, yoksa bağ kurmanın sorumluluğundan mı kaçıyor?
Bu sorunun cevabını yalnızca gençlerin telefonlarında, sosyal medya hesaplarında veya değişen yaşam tercihlerinde aramak büyük bir kolaylık olur. Çünkü yetişkinlerin dünyası da gençlere örnek gösterilebilecek kadar tutarlı bir manzara sunmuyor.
Aile kurumuna bakalım gelin. Aynı evde yaşayan, aynı sofraya oturan, aynı tatil fotoğrafında gülümseyen ama birbirinin iç dünyasına hiç uğramayan kaç insan var? Bazı evlerde konuşmalar ise sadece faturalar, okul taksitleri, alışveriş listeleri ve günlük ihtiyaçlar arasında dönüp duruyor. Birbirinin gününü merak etmeyen, derdini dinlemeye dahi vakit bulamayan insanlar, aile olmanın bütün gereklerini yerine getirdiklerini düşünüyor. Oysa aynı çatı altında bulunmak her zaman aynı hayatı paylaşmak anlamına gelmiyor.
Bazı evliliklerde sevgi, evin temel direği olmaktan çıkıp salondaki vitrinde sergilenen bir aile yadigârına dönüşüyor. Dışarıdan bakıldığında her şey yerli yerinde. Güzel bir ev, düzenli bir hayat, özel günlerde alınan pahalı hediyeler ve sosyal medyada eksik olmayan mutluluk kareleri. Fakat kapalı kapılar ardında kim bilir ne hikâyeler yaşanıyor.
Bazı evlilikler artık kurtarılmayı beklemiyor. İhanetin gölgesinde, güvenin çoktan yitirildiği bir evin boş havasında son nefesini vermemek için adeta direniyor. Buna rağmen taraflardan biri hâlâ mucize bekliyor. Kimi zaman birkaç güzel sözün, kimi zaman pahalı bir tatilin bütün kırgınlıkları onarabileceğine inanılıyor. Sanki çatısı akan bir evin duvarlarına yeni bir boya sürmekle temeldeki çürümeyi gidermek mümkünmüş gibi.
Bir de kendisine güvenmek yerine daha fazla para, daha konforlu bir hayat ve biraz da ihtişam uğruna mutsuzluğunu erteleyenler var. Üstelik bu tercihin adına da büyük bir fedakârlıkla “Kendimi evliliğime adadım.” diyebiliyorlar. Oysa insanın kendisinden vazgeçmesi her zaman sevginin büyüklüğünü göstermez. Bazen kaybetmekten korktuğu şey sevdiği insan değil, o insanın sunduğu hayattır.
Bir taraf maddi imkânlarını ilişkinin görünmez yönetim kuruluna dönüştürürken ,diğer taraf ise alıştığı konforu kaybetmemek için itirazlarını yutabiliyor. Sonra bütün bu sessiz pazarlıkların üzerine de mutlu evlilik etiketi yapıştırılıyor. Ne acı ki bazı insanlar aynı evde bir ömür geçirirken birbirlerini değil, birlikte sahip oldukları hayatın konforunu koruyor. Oysa insanın bazen neye sahip olduğunu değil, neyi hak ettiğini hatırlaması gerekiyor.
Evlilik acıma duygusuyla, mecburiyetle ya da ekonomik imkânların gölgesinde yürütülecek bir kurum değildir. Bir insanı yanında tutmakla ,onunla mutlu bir hayat kurmak aynı şey de değildir.
Üstelik aileyi ayakta tutan yalnızca evli olmak hiç değildir. Tek ebeveynli aileler ve değişen ebeveynlik biçimleri bize bir kez daha gösteriyor ki çocuk için asıl belirleyici olan aile tablosundaki kişi sayısı değil, gördüğü sevgi, güven ve ilgidir.
Ailenin içinde başlayan bu sessiz uzaklaşma bir süre sonra insanın kendi iç dünyasına da taşınıyor. Ruhsal sıkıntılar, kaygılar ve psikolojik destek ihtiyacı artık daha fazla konuşuluyor. Günbegün büyüyen bu tablo, toplumun görmezden gelemeyeceği bir gerçekliğe işaret ediyor. Psikiyatri kliniklerine ve ruh sağlığı hizmetlerine başvuran insanların yaşadıkları da bu gerçekliğin bir parçası. Her mutsuzluğu hastalık olarak tanımlamak doğru değil. Ancak insanın sürekli iyi görünmeye çalışırken içten içe tükenmesini sıradanlaştırmamız ne kadar mümkün?
Bir zamanlar gelecek denildiğinde insanın zihninde bir meslek, bir ev, kurulacak bir aile ve ulaşılacak hedefler belirirdi. Bugün ise özellikle gençler için gelecek çoğu zaman cevaplanmamış sorularla dolu bir sınava benziyor. Üniversiteyi bitirip ailesinin evine dönmek zorunda kalan, yıllarca sınavlara hazırlanıp hâlâ bir gelecek kuramayan, arkadaşının başarısını tebrik ederken kendi hayatını sorgulayan gençleri bir düşünelim. Bir yandan kendilerinden büyük hayaller kurmaları isteniyor, diğer yandan o hayalleri gerçekleştirebilecekleri ekonomik ve toplumsal zemini bulmakta zorlanıyorlar.
Byung-Chul Han’ın performans toplumu üzerine düşünceleri bu noktada anlam kazanıyor. İnsan artık yalnızca başkalarıyla değil, kendi beklentileriyle de yarışıyor. Daha başarılı, daha güzel, daha üretken ve daha mutlu görünmek zorunda hissediyor. Sosyal medyada herkesin hayatı bir başarı hikâyesine dönüşürken kendi sıradan günlerini yetersizlik olarak görmeye bineva bir duruş sergilemeye başlayabiliyor. Oysa kimsenin paylaşmadığı başarısızlıkları, borçları, yalnızlıkları ve uykusuz geceleri de var,kaçımızın bilmediği..
Kimlik karmaşası peki? Sürekli değişen kavramlar ve aidiyet arayışı da bu tablonun dışında değil tabii ki. İnsan kendisini tanımaya çalışırken her gün yeni bir tanımın, yeni bir beklentinin ve yeni bir toplumsal etiketin karşısında buluyor kendini. Özgürlük adına kurulan ilişkilerde bağlılıktan kaçış, bireysellik adına başkasının varlığını görmezden gelme ,giderek daha fazla karşımıza çıkıyor. Oysa özgürlük yalnızca kendi hayatına karar vermek değil, başkasının iradesine de saygı duyabilmektir.
Bu karmaşanın en ağır yüklerinden birini ise ergenler taşıyor. Okul koridorlarında başlayan zorbalık artık telefon ekranlarından yatak odalarına kadar uzanabiliyor. Bir fotoğrafın altına yazılan aşağılayıcı bir cümle, bir mesaj grubunda dışarıda bırakılmak veya arkadaşlarının önünde rencide edilmek, yetişkinlerin basit bir çocuk tartışması olarak gördüğü ama onlar açısından derin yaralara dönüşebilen olaylar. Çocuklardan güçlü olmalarını bekliyoruz ama birbirlerinin kırılganlıklarına saygı duymayı öğretmeyi bazen ihmal ediyoruz.
İntihar olgusu ve ruhsal krizler söz konusu olduğunda ise meseleyi birkaç istatistikten ibaret görmemek gerekiyor. Her intiharın tek bir nedeni yok. Psikolojik, sosyal ve ekonomik pek çok etken bir araya gelebiliyor. Bu nedenle yalnızca rakamları değil, insanların neden bu kadar yalnız ve çaresiz hissedebildiğini, destek mekanizmalarının ne kadar erişilebilir olduğunu da konuşmamız gerektiğine inanıyorum.
İnsan yalnızca geçinmek, başarmak ve tüketmek için yaşamıyor. Yaşadığı hayatın bir anlamı olduğuna da inanmak istiyor. İnsan doğuştan sahip olduğu bu hakkın hakkını vermek istiyor,insan gibi yaşamak istiyor.İşte tam olarak bu noktada iç karmaşalar başlıyor.
Belki de bütün bu karmaşanın ortasında yeniden sormamız gereken soru şu: Daha özgür, daha bilgili ve daha imkân sahibi olduğumuzu söylerken kendimizle ve birbirimizle kurduğumuz bağı ne kadar koruyabiliyoruz?
Gençliği sürekli eleştiriyoruz. Telefonlarından başlarını kaldırmadıklarını, sabırsız olduklarını, kolay vazgeçtiklerini, eskisi kadar mücadele etmediklerini söylüyoruz. Peki onlara hangi dünyanın içerisinde yetiştirdiğimizi yeterince sorguluyor muyuz? Kendi ilişkilerimizde sevgiyi pazarlığa, başarıyı gösterişe, mutluluğu fotoğrafa, evliliği ise bir şirket anlaşmasına dönüştüren yetişkinlerin gençlere anlatabileceği nasıl bir hayat dersi var mesela?
Belki de gençliğin pusulada bozulmadı. Yalnızca önüne koyduğumuz harita artık yaşadığımız dünyayı tarif etmiyor.
Mesele geçmişe dönmek ya da değişimi durdurmak değil. Mesele değişirken insan kalabilmek; özgürlüğü sorumluluktan kaçmak, sevgiyi sahip olmak, aileyi aynı evde bulunmak, başarıyı başkalarından daha fazlasına sahip olmak sanmaktan vazgeçebilmek.
Belki de artık birbirimize daha fazla şey anlatmaya değil, birbirimizi gerçekten dinlemeye ihtiyacımız var. Çünkü bir toplumun bütün imkânları çoğalırken insanın kendisine, ailesine ve geleceğine yabancılaşması, üzerinde birkaç güzel cümleyle geçiştirilemeyecek kadar ciddi bir mesele. Olabildiğince büyük bir yara.
Gençliğe yön göstermeye çalışırken önce kendi yönümüzü bulmamız gerekiyor. Zira pusulasını kaybetmiş bir yetişkinin yolunu arayan bir gence verebileceği en büyük öğüt bile bazen yalnızca başka bir belirsizlikten ibaret kalabiliyor.